Rzuchowski (Dunin-Rzuchowski) Kajetan (1775–1848), pułkownik WP, dowódca sił zbrojnych rewolucji krakowskiej 1846 r. Ur. 7 VIII w rodzinie wywodzącej się z województwa sandomierskiego; wg N. W. Berga R. pochodził z Kieleckiego, był synem dzierżawcy.
Służbę wojskową rozpoczął R. w r. 1790, w r. 1805 uwolniony z wojska w randze kapitana (N. W. Berg), w r. 1806 do niej powrócił i przyjęty został w stopniu kapitana do 2. p. jazdy 1. Legii wojsk Ks. Warsz. (28 II 1807). Kampanię jesienną 1807 r. odbył wraz z pułkiem, a przedstawiony przez ks. Józefa Poniatowskiego do odznaczenia Orderem Virtuti Militari, otrzymał R. 1 I 1808 Krzyż Złoty. Dn. 30 I 1809 awansował do stopnia szefa szwadronu. Wziął udział w kampanii 1809 r., w której pułk jego odznaczył się zwycięską szarżą pod Nadarzynem (19IV), a później uczestniczył w potyczkach pod Różkami (5 VI), Baranowem (9 VI), Wrzawami (12 VI) i Przedborzem (8 VII). Dn. 6 IV 1810 R. przeniesiony został do nowo sformowanego 16. p. ułanów stojącego w Lublinie, ale 14 dni później powrócił do stacjonującego w Radomiu macierzystego 2. p. ułanów.
W r. 1812 wziął R. ze swoim pułkiem udział w wyprawie rosyjskiej w składzie 4. dyw. lekkiej jazdy dowodzonej przez gen. Aleksandra Rożnieckiego, należącej do IV korpusu jazdy odwodowej gen. M. Latour-Maubourga. Walczył pod Mirem 9 i 10 VII. Mianowany majorem 13 VII w Nieświeżu, przeznaczony został do 3. p. ułanów płk. Aleksandra Radzimińskiego, należącego do 28. brygady gen. Dominika Dziewanowskiego. W marszu na Moskwę pułk R-ego wraz z IV korpusem jazdy rezerwowej osłaniał od południa V korpus ks. Józefa. Gdy w bitwie pod Możajskiem (7 IX) płk Radzimiński dostał się do niewoli, R. objął dowództwo 3. p. ułanów i pozostał na tym stanowisku aż do powrotu resztek pułku na teren Ks. Warsz. Wycofując się na Kraków, przez Czechy dotarł R. do Saksonii, gdzie od 8 VII 1813 dowodził nowo sformowanym pułkiem Krakusów zaliczonym do brygady jazdy przedniej straży gen. Jana Umińskiego w ramach VIII korpusu ks. Józefa Poniatowskiego. Na czele pułku R. brał udział w potyczce pod Friedlandem (18 VIII), Georgenwalde (4 IX), biorąc do niewoli 50 kozaków ze 100 końmi, pod Strohweide (9 IX), kiedy to zmuszono nieprzyjaciela do ucieczki i zdobyto sztandar pułku kozaków Grekowa. Dn. 25 IX Napoleon dokonał przeglądu pułku i chwalił skuteczność jazdy. Dalszy szlak bojowy pułku R-ego to starcia pod Neustadt (15 IX), Frohburgiem (19 IX), Zehma (4 X) i Rotha (8 X). Pod Zetlitz (9 X) pułk R-ego stanowił eskortę ks. Józefa, a pod Wachau (16 X) atakował pułk kozaków Gwardii. Z większą częścią pułku uczestniczył R. pod rozkazami gen. Michała Sokolnickiego w bitwie pod Lipskiem. Otrzymał wówczas pierścień od cesarza z jego podobizną. Podczas odwrotu spod Lipska R. popierając chwilowe projekty gen. Jana Krukowieckiego myślał o powrocie do kraju. Jednakże na wezwanie gen. Józefa Tolińskiego oficerowie opowiedzieli się po stronie cesarza i R. wraz z wojskiem udał się do Francji. Dn. 28 X 1813 otrzymał Order Kawalerski Legii Honorowej. Dn. 17 III 1814 w Wersalu R. przeznaczony został do 4. kompanii gwardii honorowej. Po powrocie do kraju umieszczony został w armii Król. Pol. w stopniu podpułkownika na reformie, tj. bez przydziału, a 27 XII 1815 uzyskał żądaną dymisję z wojska i usunął się w zacisze domowe.
Po wybuchu powstania listopadowego został R. w grudniu 1830 mianowany dowódcą jazdy woj. krakowskiego, a w styczniu 1831 – dowódcą nowo formowanego 1. p. jazdy krakowskiej z przydziałem do korpusu gen. Juliana Sierawskiego. W marcu t. r. pułk R-ego znajdował się w korpusie rezerwowym gen. Ludwika Paca w brygadzie gen. Antoniego Jankowskiego. R. dowodził pułkiem w potyczkach pod Nową Wsią (19 II), Markuszewem (10 V), Starym Zamościem (12 V); dn. 8 VII otrzymał dymisję, o którą prosił prawdopodobnie ze względu na stan zdrowia. Mimo to z końcem lipca R. objął stanowisko dowódcy pospolitego ruszenia na lewym brzegu Wisły. Po wkroczeniu na Lubelszczyznę prowadził działania w okolicach Biłgoraja, lecz wobec przeważających sił nieprzyjaciela wycofał się na lewy brzeg Wisły. Po upadku powstania R. przeszedł na teren Rzpltej Krakowskiej i za specjalnym zezwoleniem I. F. Paskiewicza zamieszkał w Krakowie.
Po wybuchu powstania w r. 1846, dn. 23 II został R. powołany przez Jana Tyssowskiego na dowódcę sił zbrojnych i inspektora jazdy. Następnego dnia jednak Tyssowski «znalazlszy go wiekowym i słabym» (Franciszek Salezy Gawroński), przekazał władzę Erazmowi Skarzyńskiemu, który właśnie przybył do Krakowa na czele oddziału powstańczego, sprawiającego doskonałe wrażenie swą gotowością bojową. Natomiast z zeznań Tyssowskiego składanych w Königsteinie wynikałoby, że decyzję tę podjął pod naciskiem spiskowców, twierdzących, że R. potajemnie wysyłał parlamentariuszy do Austriaków.
Gdy po upadku rewolucji władze austriackie prowadziły dochodzenia, umorzyły wobec R-ego postępowanie, lecz został on w marcu 1846 jako poddany carski aresztowany przez obserwatora śledztwa z ramienia Rosji, płk. żandarmerii M. Szwejkowskiego. Przewieziony wraz z Aleksandrem Grzegorzewskim i Kasprem Wielogłowskim do Kielc, później znalazł się w Cytadeli Warszawskiej. Zapewne ze względu na wiek i stan zdrowia, został 27 V 1846 zwolniony, lecz oddany pod ścisły nadzór policyjny z zakazem opuszczania Warszawy. R. zmarł 9 VIII 1848 w Warszawie.
R. był żonaty z Kajetanią z Dobieckich (zm. 1861), córką Wojciecha, podczaszego chęcińskiego i prezesa Izby Administracyjnej kieleckiej w r. 1809.
Podob. R-ego i jego żony na epitafium w kościele św. Piotra i Pawła w Kr.; Sylwetka R-ego przez T. Łosika z projektu powyższej podob. w: Łuniński E., Napoleon (Legiony i Księstwo Warszawskie), W. [b. d. w.]; – Pol. Enc. Szlach.; PSB (Jan Czerwiński); Boniecki, IV (dot. Kajetanii z Dobieckich); Uruski, XV; Cyrankiewicz, Przewodnik po cmentarzach Krakowa (dot. Kajetanii z Dobieckich); – Gembarzewski B., Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych, od r. 1717 do r. 1813, W. 1925; tenże, Wojsko Pol., 1807–14; Księga pamiątkowa w 50. rocznicę powstania roku 1830, Lw. 1881; Kukiel M., Jazda polska nad Moskwą. Bitwa pod Możajskiem 7 września 1812, P. 1919; Łukasiewicz M., Armia księcia Józefa 1813, W. 1986; Nadzieja J., Lipsk 1813, W. 1990 s. 40, 76, 77, 216; Paloc-Schnaydrowa B., Staszel J., Kraków w roku 1846 w pamiętnikach Franciszka Salezego Gawrońskiego i Kazimierza Girtlera, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 7/8: 1961/2 (błędna data śmierci); Staszewski J., Walki kawaleryjskie pod Mirem i Romanowem, „Przegl. Hist.-Wojsk.” T. 7: 1935; Tyrowicz M., Jan Tyssowski i rewolucja 1846 r. w Krakowie, K. 1986; tenże, Wizerunki sprzed stulecia, Kr. 1955; Zych G., Armia Księstwa Warszawskiego 1807–1812, W. 1961; Żychowski M., Rok 1846 w Rzeczypospolitej Krakowskiej i Galicji, W. 1956; – Rzeczpospolita Krakowska 1815–1846, Wr. 1951 (tu: Żuchowski); [Umiński J.], Mémoire sur les operations de l’avantgarde du huitième Corps de la Grande armée…, Paris 1829 s. 27, 28, 44–6; Wawel-Louis J. T., Kronika rewolucji krakowskiej w roku 1846, Kr. 1898; Źródła do dziejów wojny polsko-rosyjskiej, W. 1931–5 I, II, IV; – „Dzien. Powsz. Krajowy” 1831 nr 195; – B. PAN w Kr.: Teki Staszewskiego sygn. 8784 k. 61; – Kartoteka oficerów WP 1815–1831 Zbigniewa Zacharewicza z Kr.
Andrzej Kostrzewski